लक्ष्मण रेखा रेखाको

ुसानोमा निकै छुच्ची हुनुहुन्थ्यो होला हैंु कुराकानीको शुरुवात नै यसरी भएको रेखा राईसँग । उनले सहजै भनिन् -ुम छुच्चो मान्छेको लागि छुच्चो नै हुँ र साधारण मान्छेको लागि साधारण ।ु अहिले त्यो छुच्चोपना कतिको छ त भन्ने प्रश्न गर्न नै नपरी उनले सम्पूर्ण उत्तरसमेत एकै स्वरमा दिइन् । ुभनेपछि यहाँ केही रिस उठ्दो प्रश्नहरु पनि उठ्न सक्छन् नि त्यो बेला के गरौं ।ु भन्ने अर्को च्याँखे थाप्दा मुसुक्क हाँसोसहित उनको उत्तर थियो -ुत्यहीबेला क_िन्सडर गरौला ।ु
रेखा राई उनी नृत्याङ्गाना हुन् । उचाई अनुसारकै सुन्दरता बोकेकी रेखाले एक वर्षभित्रमै मलेसियाको बजारमा आफ्नो वाहवाही लुटाइदिइन् । हुन पनि एउटा कम्पनीमा काम गर्नको लागि आएकी रेखालाई ग्ल्यामस्र क्षेत्रमा नाम कमाउनमा मलेसियामा नेपालीहरुले एउटा जरा गाड्नुजस्तै हो ।
उनी राम्रै नाच्छिन् । नाच्दा गीतको हाउभाउलाई दुरुस्तै उतार्न सक्ने भएको कारण नै उनी चर्चित हुनमा सहयोग पुग्यो । हरेक कलाकारको यो खुबीको कारण नै उनीहरु जम्न सफल हुन्छ । तर मलेसिया आउने सबै कलाकार लेखक पत्रकारहरुको हृदयभरी किन खाटा र घाउहरु बसेको हुन्छ रेखा राईको भित्री आत्मामा पुगेपछि फुत्किएको शब्द हो यो । उनीसँग लामो समयसम्म बसेर उनको मनभित्रका कुराहरु खोतलखातल गर्दा धेरै नै उतारचढावहरु भेटिए -जीवनका । अनि थाहा हुन पुग्यो जब स्टेजमा पुग्छिन् उनी सम्पूर्ण जीवनलाई सम्झेर लिन हुन पुग्छिन् विस्तारै दर्शकहरुको मन जितिसकेको पत्तै हुदैन ।
भनिन्छ जीवन नबुझिीकनै प्रवेश गरिदो रहेछ । जब जीवन बुझिन्छ तब धेरै गल्तीहरु भइसकेको जान्छिन् । उनी भन्दै जान्छिन् -ुमेरो बाबा उदयबहादुर मुखिया इण्डियन आर्मी आमा लक्ष्मी मुखिया । पाँचजना छोरीहरुमध्ये म काइँली । सन् १९८५ मा इलामको माइपोखरी १ जस्वीरेमा मेरो जन्मभएको हो । सानोमा म केही रोगी थिएरे अनि बाबाको साह्रै प्यारी । प्यारी छोरी प्याउली हुनु स्वभाविकै हो । निकै फराकिलो भुभाग रहेको माइपोखरी भित्रकै सानो जस्वीरे गाउँ नै आफ्नो लागि ठूलो संसार थियो ।ु
बाबाआमाले मिल खोलेर बसेका थिएँ त्यसैकारण अर्को ठाउँमा ओहोरदोहोर गरिरहन्थे । तसर्थ सानैदेखि दिदीबहिनीसँग घर गर्ने बानी बसेको थियो । सानैदेखि नृत्यभनेपछि हुरुक्कै हुने उनको बानी थियो । बाबाले जहाँ पनि बोकेर लाने । जहाँ सांस्कृतिक कार्यक्रम हुन्थ्यो उनी एकछेउमा नाच्थिन् रे । उनलाई सम्झना रहेछ चलचित्र हेर्न जाँदा गीत आउँदा बसेको सिटमै नाचेको । कक्षा ६ मा पढ्दाताका स्कुलले सरस्वति पूजा गर्दा आफ्नो प्रतिभा देखाउन पुगेकि थिइन रे नाचेर । आपुूलाई सम्पूर्ण स्कुलमा परिचय गराइदिने गति गुनगुनाउँदै भन्छिन -किन मन हुन्छ चाचल ।
उनको यो प्रतिभा देखेर बाबाले छोरीलाई राम्रो नृत्याङ्गाना बनाउने सपना नदेखेको होइन तर माथि नै भनियो नि सानो जस्वीरे नै ठूलो संसार वास्तवमै बनेछ । उनी त्यो समयमा नै प्रेममा चुर्लुम्म डुबिसकेकी रहिछिन् । गाउँकै दिवस राईले उनलाई ठूलो संसार दिइसकेका थिए तसर्थ काठमाडौ गएर पढ्ने र नृत्य सिक्नेतर्फ ध्यान दिइनन् । उनको बाबाको सपना पूरा हुन नदिई आफ्नै सपना पूरा गर्न हतारिएर नै कक्षा ९ पढ्दा पढ्दै उनले विवाह गर्न पुगिन् उनै दिवससँग । अनि मात्र थाहा पाइन् -जिन्दगी । लामो बाच्नुपर्ने त छँदैछ तर छोटो उमेरमा नै जिन्दगी थाल्दाको अनुभव रेखा राई राम्ररी बुझ्न पुगिन् ।
उनले भनिन् -मैले पनि धेरै गल्तीहरु गरेको छु । तर संघर्षरत छु संघर्षले ति गल्तीहरुलाई पुर्नेछु । तर दिवससँग मेरो के गल्ती थियो त उनी आक्रोश पोख्छिन् । त्यति सानैदेखिको प्रेम जुन प्रेमले कसैको सपनालाई पनि भत्काएर अमर बनाउने कोशिष गरेका थिए । उही दिवसले विस्तारै लत्याउँदै गयो । सारा सपनाहरुलाई लथालिङ्ग बनाइदियो ।
उनी राम्रो फुटवल पनि खेल्थिन् । गाउँ वडास्तरमा राम्रो छवि कायम पनि बनाएकी रहिछिन् । दिवस पनि खेलाडी नै थियो । साथसाथै पायोनियर युथ क्लव जस्वीर पनि दर्ता थियो गाउँमा । उनीहरु त्यसका सदस्य । क्लबबाट स्थानीयस्तरको कार्यक्रमहरु गर्ने देउसी खेल्ने तथा खेलकुदजस्ता अतिरिक्त कृयाकलाप हुन्थे । त्यसैको लोकपि्रयताबाटै उनले इलाममा भएको ढकाल सुमधुर साँझमा समेत आफ्नो प्रतिभालाई पस्कने मौका पाइन् ।
तर त्यो एक पाटो भएपनि रेखाको वास्तविक पाटो समस्यामा गुजि्ररहेको थियो । उनी भन्छिन्- ुदिवसको बाबा वि्रटिस आर्मी । खानदानी परिवारको कान्छो छोरा दिवस । त्यसमा पनि सुनुवार । अन्र्तजातीय विवाहको मार मैले खेप्नुपरेको हो ।ु यद्यपि चारजातिले आपुूलाई किरात जाति स्वीकार्छन् -राई लिम्बू याख्खा र सुनुवार । तर ब्राम्हणवादको जरो राई जातिभित्र पनि पसेको छ र सुनुवार जातिलाई अर्कै जातिको रुपमा हेर्ने गर्छ । त्यो गलत संस्कार मार रेखालाई पर्न गयो ।
माइतमा मायामा हुर्केकी रेखाले परायाको ठूलो भारी बोक्न कठिन भयो । उनी त्यो सहन सक्थिन् सहन भनेर आँट पनि गरेकी हुन् तर आपुूले समर्पण गरेको दिवसले उनलाई त्यति वास्ता नगरेपछि के हुन्छ र मेला जाँदा फुटवल खेल्न जाँदा लामो समयसम्म हराउने उनको बानीले रेखा हैरान भइन् र माइत आउन बाध्य भइन् ।
जुनबेला नेपालमा अर्कै परिस्थितिले गाज्न थालिसकेको थियो । गाउँघर क्रान्तिकारीको सेल्टर हुनपुगेको थियो । अनि गाउँघरका युवायुवती बलजफतीले नै उक्त भेलामा सामेल हुनपुग्दथे । रेखापनि नजान्दा नजान्दै केहीनजिकसमेत हिड्न पुगिन् । तर पूर्णकालिन होइन । उनको शब्दमा भन्नुपर्दा -उनीहरुसँग केही चिनाजान र थोरै हिमचिम मात्र हो ।
उमेर नपुग्दै विवाह भएको कारण उनमा परिपक्वता झल्केको थिएन । उनी माइतबाट दिदीको साथमा काठमाडौ आइन् । बाबाले फेरि पढ्न र नृत्यमा लाग्न सल्लाह दिएका थिए । तसर्थ उनले नेपाल टेलिभिजनमा प्रशारण हुने आँगन कार्यक्रममा नाच्न पर् यो भन्ने सोच बनाइन् । र त्यसको लागि आवश्यक तर्जुमा गर्न पनि थालिन् । त्यसैबेला अलि अलि नृत्यसम्बन्धी ज्ञान पनि भएछ । उनी भन्छिन् -जसरी गायनमा सारेगामापधनिसाभित्र गाइन्छ त्यस्तै नृत्यका आफ्नै सुत्रहरु हुँदा रहेछन् ।
तर आँगनको अडिसन दिने दिनमा उनी उपस्थित भइनन् । उनलाई विदेश पो जाने भन्ने कुराले गाँज्न थाल्यो । विवाहपछिको यथार्थ घटनाहरु उनलाई राम्ररी थाहा थियो जीवनलाई नजिकबाट बुझ्न पनि थालिसकेकी थिइन् तसर्थ सबैभन्दा पहिला त पैसा कमाउन पर्छ भन्ने उनमा भयो ।
त्यसैबेला मलेसियामा नेपाली महिलाको लागि कोटा आयो रे भन्ने सुन्न पुगिन् । र उनले पनि आवेदन दिइन् । उनी छनौटमा परिन् र कैयौ सपनाहरु बोकेर मलेसिया भित्रिइन् -सन् २००५ मा ।
मलेसियामा उनले भनेजस्तो भयो भन्ने उनको दुईवटा उत्तर छ । भयो यसकुरामा कि मलाई रेखा राई भनेर चिने । भएन किनकी अब मात्र मैले जीवन बुझेको छु । त्यसैले त्यो जीवनको लागि अझै लामो संघर्ष गर्नुछ । किनभने मलेसियामा पनि उनको कहानी केही फरक तथा रोचक रहेको छ ।
उनी क्लालालम्पूरस्थीत एसएफ म्यानुफ्याक्चस्रमा गाडीभित्र हुने रबरका सामानहरु बनाउने कम्पनीमा आएकी थिइन् जहाँ उनीजस्तै १४ जना नेपालीहरु महिलाहरु थिए । श्रीमान दिवस राई पनि यही छन् भन्ने उनलाई थाहै भएनछ । एक्कासी इपोमा कार्यरत रहेका राजेन्द्र बराल जो नेपालका कलाकार थिए र नेपालमा नै उनीहरुको चिनजान रहेको थियोले उनलाई दिपावली साँझको लागि अफर गरे । उनी गइन् र प्रथम स्थान पनि हासिल गरिन् । त्यही पुनः भेट भयो श्रीमानसँग । कोमल मन हुन्छ नारीमा । त्यसैकारण लामोसमयदेखि बेखबर रहेका पतिलाई आफ्नो हृदयमा बास दिइन् किनभने उनीहरुमा प्रेम थियो सानैदेखि ।
तत्कालै नेपाल तमू समाज मलेसियाले फो ल्होछार मनायो त्यसैबाट हो -रेखाको वास्तविक प्रतिभा मलेसियावासी नेपालीहरुले देख्न पाएको । तमूहरुले उक्त सिडी बजारमा छाएको कारण उनको माग ह्वात्तै बढेर गयो मलेसियामा ।
विदेशमा भेटिएको आफ्नो श्रीमान उनको केही आडभरोसा पनि बन्यो । हरेक कार्यक्रममा उनी श्रीमानको आज्ञाबमोजिम सरिक हुन्थिन् । त्यसैले मलेसियाको धेरेभन्दा धेरै ठाउँहरुमा कार्यक्रम दिन सफल पनि भएकी छिन् । तर उनको धैर्यताको बाँध फेरि फुट्यो कि उनको श्रीमान नेपाल फर्केर गएपछि पुनः वेवास्ता हुन थाल्यो । उनले सोचिन् -लागेको बानी छुट्न गाह्रो हुनेरहेछ ।
अनि आफूलाई संर्घषी बनाउन थालिन् । तरेली सांस्कृतिक समूह बनाएपछि रविन्द्र गुरुङसँगको जोडी नृत्यमा झनै स्थापीत गराए । जिन्दगी यस्तै त रहेछ भनेर उक्त जोडीलाई वास्तविक जोडीको रुप पनि दिइन् । चाडै नै मलेसियाबाटै बन्न लागेको चलचित्र परदेशको पीडा नामक चलचित्रमा नायिकाको निम्ति साइन पनि गरिसकेकी छिन् । पहिले पायोनियर क्लबबाट अन्धो समाज र परदेश नामक नाटकमा केन्द्रीय भूमिका गरेको कारण उनमा गर्नसक्छु भन्ने आँट छ ।
भर्खरै कम्पनी पनि परित्याग गरेकी छिन् । तैपनि उनमा आँट छ नयाँ रेष्टुरेन्ट वा कुनै व्यवसाय गरेर बस्छु भन्ने । यदि उनी पुलिसको फन्दामा परेपनि उनी भन्छिन् -मलाई जेल बस्ने आँट पनि छ । अबको संघर्ष नै मेरो लक्ष्मण रेखा हो ।
अन्तिममा सोधियो -तपाइलाई रेखा गुरुङ भन्दा हन्छ त भन्दा सजिलै भनिन् -लेख्नसक्नुहन्छ । पुनः चोसो प्रश्न राखियो मुखिया सुनुवार बाट राई हुनुभयो राईबाट गुरुङ कतिवटा थर फेरुँ त उनले हाँसेर भनिन् -हो यहाँनिर नारीको गल्ती भएको हुन्छ । मैले सबै डकुमेन्ट राईको तर्फबाट बनेको छ । तसर्थ कानुनत म राई हुँ । अब सकेसम्म म मुखियाबाट बनाउने कोशिस गरुँला त्यसपछि मलाई यो सोध्ने हिम्मत नगर्नुहोला ।

प्रस्तुति ः देवेन्द्र सुर्केली